Retour Pretoria

Over het boek

Een paar maanden geleden zag ik plotseling dat de hoofdredacteur van DE PUP, waarvoor ik af en toe schrijf, een boek had geschreven en dat publiceerde. Toen we elkaar spraken over het boek was ik gelijk enthousiast. Marusja Aangeenbrug beschrijft in Retour Pretoria een stuk van de geschiedenis van de apartheid in Zuid Afrika aan de hand van de emigratie die vlak na WOII plaatsvond in Nederland.  Heel specifiek volgen we het leven van een echtpaar, Adri en Henk, die in de jaren 50 naar Pretoria verhuizen. Juist de combinatie van het persoonlijke verhaal van deze twee mensen en de beschrijving van de geschiedenis maakt dat het boek heel dichtbij kwam voor mij.
Misschien komt dat omdat ik zelf een oom en tante had die vlak na de oorlog geëmigreerd zijn, ik hen ooit in Pretoria heb ontmoet, en ook een paar nichten en neven ken die daar zijn opgegroeid. En ik heb in mijn twintigerstijd een aantal jongerenteams ontmoet die namens en voor Zuid-Afrika’s Rainbownation rondtoerden door Nederland met theater en muziek. Later heb ik zowel de jongeren uit deze teams als mijn familie in Pretoria opgezocht.
Door die ervaringen zag ik tijdens het lezen weer de huizen in Pretoria, de Vrye Gereformeerde kerk, township Temba, Sowetho, de thuislanden en ook de dorpjes waar de gekleurde gemeenschappen woonden, weer voor me.  Ik rook de geur van vuurtjes, ik zag weer de rode aarde, het rotsachtige thuisland. Ik reed weer in het Taxi-busje, ik genoot weer van de Braai die iedereen voor ons maakte.
Toen ik zelf in Zuid-Afrika was (2001), was de apartheid al opgeheven, toch was het er nog. Alle groepen waren gastvrij, maar niemand wist het goed van elkaar. Iedereen woonde nog op zijn eigen plek en sprak gereserveerd over groepen mensen met een andere kleur. Door het boek van Marusja snapte ik beter waardoor dat kwam. Met name het proces naar de afschaffing van het systeem vond ik heel interessant. Een langdurig proces vol pijn, onrecht, haat maar ook langzaam maar zeker een verandering in het denken van vele Afrikaners. Dat proces krijg je mee via het persoonlijke verhaal van Henk en Adri.  Voor hen was in het begin het begrip ‘Apartheid’ normaal.

Apartheid
Van 1948-1990 was dit het officiële systeem van rassenscheiding. In 1948 won de Nationale Party van Afrikaner-nationalisten de verkiezingen. De partij had een duidelijke boodschap: witte mensen moeten de baas blijven en rassen moeten streng van elkaar gescheiden leven. Na de verkiezingen werd de apartheid vastgelegd  in de wetten van het land. Mensen werden ingedeeld op basis van ras: blanken, Aziaten, kleurlingen en zwarten.
De apartheid hield daarnaast in dat de overheid het land opnieuw verdeelde.  De overheid wees zwarte Zuid-Afrikanen ‘thuislanden’ (Bantustans) toe. Dit zijn kleine stukken land die vaak nauwelijks vruchtbaar waren, ver weg van de steden. Land met economische waarde hielden de witte Zuid-Afrikanen voor zichzelf. De overheid zei dat deze thuislanden zelfstandig konden worden, maar in de praktijk was dat niet zo. Er kwamen zelfs wetten die zorgden dat zwarte Zuid-Afrikanen alleen in steden mochten verblijven als ze een baan hadden bij een witte familie of wit bedrijf. Bij Henk en Adri, woonde Sara, een zwarte vrouw,  in een schuurtje achter hun huis. Vanuit het perspectief van Henk en Adri, waren ze blij met Sara en had Sara het goed bij hen. Tegelijk was er soms ook een schrijnend verschil. Henk vertelt dat in een voorbeeld als zijn vrouw een kind krijgt en diezelfde nacht Sara ook (lees vooral zelf het boek als je graag wilt weten wat er gebeurde).

Van het ene normaal naar het andere
Soms is een situatie ‘normaal’ maar wordt die door heel veel anderen niet als normaal ervaren. Het wordt alleen door de dominant bepalende groep als normaal gezien. Om dit te veranderen kost veel tijd en het kost ook menskracht en politieke kracht. En het vraagt om een gedeelde nieuwe mening over wat recht is en goed en normaal.
Ik vond het bijzonder om te lezen hoe deze verandering bij met name Henk verliep. Dat hij door zijn broer in Nederland geconfronteerd werd. Dat hij door zijn baan andere kranten en nieuwsberichten ging lezen naast de Afrikaner krant die hij las. Internationale meningen ging volgen. Dat hij soms schrok van de meningen en uitingen over zijn medemensen die toevallig een zwarte huidskleur hadden. Dat hij hierdoor ging nadenken en langzaam maar zeker begon te twijfelen aan het systeem waarin hij leefde. Dat hij later, toen de apartheid opgeheven was en het ANC regeerde, van waarde kon zijn voor startende ondernemers uit de townships.
Henk en Adri stonden voor mij voor het gewone leven. Ze waren geen politici, ze waren niet rijk, ze waren niet bovengemiddeld intelligent. Het waren gewone hardwerkende mensen met het hart op de juiste plaats. Ook de jongeren uit Zuid Afrika waar ik mee werkte waren zo. Of ze nou in Sowetho, Temba, Virginia, de thuislanden, of Pretoria opgegroeid waren. Echter iedereen droeg het effect van het verleden wel met zich mee. En daar moesten ze mee dealen. Tot de dag van vandaag wordt aan hen gevraagd; hoe kijk je aan tegen mensen met een andere huidskleur dan jij (of juist met dezelfde)? Heb je vooroordelen ten opzichte van jezelf en anderen?  Is er ruimte voor iedereen? Hoe bepaalt dit je keuzes? Welke persoonlijke invloed kun je uitoefenen voor een samenleving waarin mensen gelijkwaardig behandeld worden? Welke politieke druk kun je ondersteunen?  Wat leer je je kinderen over wat recht is en goed? Vragen voor hen, maar ook voor mij. Ook ik ken systemen van onderdrukking die door anderen als normaal worden gezien.

Het boek begint met deze zin van Paolo Coelho (uit: De Alchemist)

Wat hij ook doet, ieder mens speelt altijd een hoofdrol in de geschiedenis van de wereld. En meestal weet hij dat niet.

Marusja heeft in dit boek, het kleine verhaal van ieder mens, een volwaardige plek in een groter verhaal gegeven. Dat maakte het lezen voor mij waardevol en ook bemoedigend. Veel te vaak heb ik het idee dat ik op wereldniveau weinig in te brengen heb. Dat is in zekere zin ook zo, maar tegelijk is iedere kleine persoonlijke keuze, een optionele mogelijkheid voor het belanden in een verhaal dat door velen gelezen kan worden en dus weer groter is dan alleen persoonlijk. En daarnaast is iedere kleine persoonlijke keuze, soms een grootse voor het individu waar het om gaat. Vele kleine verhalen maken bovendien samen éen groot verhaal.